previous arrowprevious arrow
next arrownext arrow
Shadow
Slider

مولانای جان، مهد تفکرات عرفانی


مولانای جان، مهد تفکرات عرفانی

جلال الدین محمد بلخی با نام کامل «محمد ابن محمد ابن حسین حسینی خطیبی بکری بلخی»، همان مولانا شاعر بزرگ ایرانی است که در زمان خود اورا «جلال الدین»، «خداوندگار»، «مولانای خداوندگار » و «ملای رومی» لقب داده بودند. مولانا که زاده ی بلخ (خراسان کنونی) در سال 604 هجری قمری  بوده، در زمان سرودن آثاری همچون مثنوی در قونیه ی روم زندگی می کرده است. او از شاعران توانمندی است که توانسته ابیات بسیاری را برای عموم جهان از خود به جای بگذارد. با این حال ایرانیان، به سبب اینکه حدود شصت الی 70 هزار بیت مولانا فارسی و تنها حدود هزارتای آن عربی و کمتر از 50 بیت به زبان ترکی و یونانی است، بهره ی خود را از آثار مولانا بیشتر می دانند.

پارسی گو گرچه تازی خوشتر است     عشق را خود صد زبان دیگر  است

پدر مولانا معروف به بهاء الدین ولد، از بزرگان و عارفان صوفی بود که نسبت او به احمد غزالی برمیگشت. بهاء الدین در تمام عمر خود سیر و سلوک باطنی را دنبال کرد و آن را به پسر خود آموزش داد. به گونه ای که پس از مرگ بهاء الدین، شاگردان او از مولانا که 24 سال بیشتر نداشت، خواستند که جای پدر خود را پر کند. به این ترتیب مولانا  پیش از آنکه به شعر گفتم روی بیاورد، عارف و دانشمند زمان خود بوده است که مریدان بسیاری داشته و جمعیت عظیمی از مردم از وجودش بهره می بردند. مولانا در 37 سالگی با فردی به نام شمس تبریزی ملاقات می کند و در این دوره ی دیدار کوتاه چنان شیفته ی شمس میشود که آثار بزرگی همچون مثنوی را از خود به جای می گذارد. مولانا حال خود را در ملاقات با شمس تبریزی اینگونه توصیف می کند که :

زاهد بودم ترانه گویم کردی       سر حلقه ی بزم و باده جویم کردی

سجاده نشین باوقاری بودم       بازیچه ی کودکان کویم کردی

همانگونه که از شعر پیداست، با پیوستن شمس تبریزی به مولانا، حضرت مولانا وعظ را کنار گذاشت و به شعر و ترانه و دف و سماع روی آورد. کسی دقیقا نمی داند که شمس تبریزی در پشت درهای بسته با مولانا در مورد چه چیزی صحبت کرد که او را اینگونه دگرگون ساخت اما آنچه مشخص است این است که شمس تبریزی خود عالمی بزرگ و جهان دیده در ادبیات، عرفان و قرآن بوده است. این دگرگونی ناگهانی مولانا تحت تاثیر شمس تبریزی، به مذاج خیلی از اطرافیان او خوش نیامد و همین دلخوری ها سبب شد که مریدان مولانا مرتب به شمس توهین کرده و او را آزار دهند. به این ترتیب شمس مولانا را  در حالی که 39 سال داشت طور موقت ترک کرد و از قونیه به دمشق رفت.

با رفتن شمس نه تنها توجه مولانا به مریدانش برنگشت بلکه مولانا را آنچنان بی تاب کرد که توانایی زیستن نداشت . به این ترتیب مریدان مولانا از کار خود پشیمان شده و نگران از حال صوفی خود شدند. در این زمان مولانا پسر بزرگ خود، سلطان ولد را به پیش شمس فرستاد و از شمس خواست که دوباره به قونیه برگردد.

پیش شیخ آمدند لابه کنان         که ببخشا مکن دگر هجران

توبه ی ما بکن ز لطف قبول        گرچه کردیم جرم ها ز فضول

به این ترتیب شمس تبریزی دوباره به پیش مولانا برگشت اما پس از مدتی دوباره حسد مریدان تحریک شد و شمس مورد آزار و اذیت قرار گرفت . به طوریکه به سلطان ولد شکایت کرد:

خواهم اینبار آنچنان رفتن           که نداند کسی کجایم من

همه گردند در طلب عاجز           ندهد کس نشان ز من هرگز

 

و برای همیشه مولانا را ترک کرد . مولانا تحت تاثیر نبود شمس مثنوی را سرود و  از آن پس سماع را از سر گرفت. مولانا معتقد بود که رقص سماع انسان را از هر آنچه که روح را آزار میدهد، رها می کند.

سرانجام مولانا، پس از مدت ها بیماری در اثر تبی سوزان در غروب 5 جمادی الآخر سال 672 قمری در گذشت.

از آثار مولانا میتوان به موارد زیر اشاره کرد.

آثار منظوم:

  • مثنوی معنوی یک مجموعه ی بیست و شش هزار بیتی است که نه تنها از حیث آثار گذشته ی ادبیات ایران، بلکه به دلیل پیام رهایی و وارستگی که برای انسان دارد، بسیار ارزشمند است.
  • دیوان شمس تبریزی یا غزلیات شمس تبریزی که درصد ناچیزی از ابیات آن به زبان عربی، یونانی و ترکی و عمده ابیات آن به زبان فارسی است، یک مجموعه ی چند هزار بیت بسیار محبوب است.
  • رباعیات مولانا که بخشی از دیوان اوست و شامل 3318 بیت می باشد .

 

آثار منثور:

  • فیه ما فیه: این کتاب نوشته ی پسر بزرگ مولانا، سلطان ولد با همراهی یکی از مریدان اوست . در این کتاب که زبانی ساده و روان دارد مجموعه ای تقریرهای حضرت مولانا در طول سی سال سخنان او در مجالس، گردآوری شده است.
  • مجالس سیعه: مجموعه ای پند و اندزهای مولاناست که بر سر منبر بیان کرده است.
  • مکتوبات: نامه های 105 گانه ی مولانا به معاصران خود است که  نسخه ی آن در کتابخانه ی دارالفنون اسلامبول موجود است.